سطح بطون آيات است بر اساس معيارهاى خاص خودش ارزيابى شود . ه ) رفع اتهام باطن‌گرايى نسبت به تفسير شيعه « 1 » ( به ويژه در بخش تفسير آيات ولايت ) . ادلّه وجود بطون در نگاه فريقين وجود ساحتها يا معانى باطنى قرآن از نظر ثبوتى امرى ممكن است بدون آنكه امتناع عقلى يا قبح عقلايى داشته باشد « 2 » از نظر اثباتى نيز هر دو فريق ادلّه متعدّدى بر آن اقامه كرده‌اند كه عبارتند از : الف ) مقايسه حجم نيازهاى هدايتى بشر با الفاظ محدود قرآن قرآن كريم از يكسو كتاب هدايت انسانهاست و به زبان آنان سخن گفته و از سوى ديگر بيان‌كننده همه معارفى است كه در سعادت انسان مؤثر است و چون بيان همه اين معارف در قالب الفاظ محدود قرآن ميسر نيست بخشى مهم از آنها در قالب معانى باطنى بيان شده است . ب ) استناد به آيات قرآن هر دو فريق براى اثبات وجود بطون قرآن به اطلاق يا عموم برخى از آيات شريفه ، تمسّك جسته‌اند « 3 » از جمله : تعبير . . . وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ . . . « 4 »

--> ( 1 ) . ر . ك : التفسير الكبير ، ج 1 ، ص 46 - 49 ؛ ناصر قفارى ، اصول مذهب الشيعة ، ج 1 ، ص 151 ؛ التفسير و المفسرون ، ج 2 ، ص 27 - 32 و ص 41 . ( 2 ) . يكى از دانشمندان در اين زمينه مىنويسد : . . . اگر گوينده‌اى از كلام خود دو معنا قصد كند يكى بر مبناى قواعد عربى و اصول عقلايى محاوره با دلالت آشكار و معنايى ديگر بر مبناى رمز و رازى ويژه با دلالت پنهان به نحوى كه تنها برخى از خواص - كه از راز و رمز آن باخبرند - آن را بفهمند ، كارى ممكن و معقول است . برهان عقلى بر استحاله اين كار وجود ندارد و عقلا نيز آن را قبيح و ناپسند نمىدانند بلكه چه بسا بتوان گفت : اصولا يكى از عناصر اصلى در آفرينش آثار ادبى و هنرى برخوردارى لفظ از دو بعد آشكار و نهان است . . . و اين كمال امتيازى است كه فقدان آن در كتابى مانند قرآن بعيد و دور از انتظار است . ر . ك : على اكبر بابايى ، مجله معرفت ، ش 26 ، مقاله : باطن قرآن كريم . ( 3 ) . ر . ك : روش‌شناسى تفسير قرآن ، زير نظر محمود رجبى ، ص 254 ؛ روح المعانى ، ج 1 ، ص 17 . ( 4 ) . نحل ، 49